Dzi\u015b troch\u0119 o tym, co lubi\u0119 najbardziej, a wi\u0119c ciche wynurzenia przy herbacie na styku lingwistyki, socjologii i polityki.<\/p>\n
J\u0119zyk.<\/em><\/p>\n Wymawiam to s\u0142owo i wsmakowuj\u0119<\/em> si\u0119 w nie z rozkosz\u0105. Towarzyszy nam na co dzie\u0144, tworzy t\u0142o wydarze\u0144 tych najdonio\u015blejszych i tych najcichszych. Cz\u0119sto niezauwa\u017cany, cz\u0119sto niedoceniany, tak naprawd\u0119 odgrywa niebagateln\u0105 rol\u0119 w tworzeniu to\u017csamo\u015bci cz\u0142owieka, rodziny, narodu.<\/p>\n Jest niczym najlepszy szpieg; najlepszy p\u0142aszcz, okrywaj\u0105cy nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107; nasza druga sk\u00f3ra, kt\u00f3ra z czasem w nas wrasta i staje si\u0119 drug\u0105 natur\u0105.<\/p>\n I cho\u0107 ju\u017c wieki temu zdawano sobie spraw\u0119 z roli, jak\u0105 odgrywa \/lub mo\u017ce odgrywa\u0107\/, dzi\u015b pozostaje troch\u0119 w cieniu; by\u0107 mo\u017ce przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 do jego obecno\u015bci i nie zdajemy sobie sprawy, \u017ce nie zawsze tak musia\u0142o by\u0107.<\/p>\n Na \u015bwiecie wg r\u00f3\u017cnych bada\u0144 istnieje ok. 6 tysi\u0119cy j\u0119zyk\u00f3w; z tego prawie 2,5 tysi\u0105ca jest zagro\u017conych. Co w\u0142a\u015bciwie znaczy, \u017ce j\u0119zyk jest zagro\u017cony?<\/p>\n Zamknijcie oczy. Cofacie si\u0119 w czasie. Jest lato, s\u0142o\u0144ce \u015bwieci w zenicie, a upa\u0142 jest tak niezno\u015bny, \u017ce jedyne, co w Waszej rozpalonej g\u0142owie jeszcze si\u0119 ko\u0142acze, to nadzieja na k\u0105piel w pobliskim jeziorze. Lecicie wi\u0119c do Babci i z j\u0119kiem godnym pot\u0119pie\u0144ca prosicie, by si\u0119 z Wami nad t\u0119 okoliczn\u0105 sadzawk\u0119 wybra\u0142a. Babcia jest jednak zaj\u0119ta: A id\u017a mi ty, pierogi lepi\u0119, nie lataj w k\u00f3\u0142ko, tylko siadaj i mi pom\u00f3\u017c!<\/em><\/p>\n Siadacie wi\u0119c, zrozpaczeni, \u017ce omin\u0105 Was wszystkie harce z dzieciarni\u0105 z s\u0105siedztwa i z wielk\u0105 niech\u0119ci\u0105 zabieracie si\u0119 do pracy: jeden, drugi, trzeci ko\u015blawy pier\u00f3g wychodzi spod Waszych palc\u00f3w. A Babcia, widz\u0105c okraszon\u0105 z\u0142o\u015bci\u0105 twarzyczk\u0119 wnuka\/wnuczki, otwiera usta i rozpoczyna opowie\u015b\u0107: A wiesz, kiedy ja by\u0142am w twoim wieku\u2026<\/em><\/p>\n Ca\u0142a m\u0105dro\u015b\u0107 ludzko\u015bci jeszcze do niedawna mie\u015bci\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie w tych s\u0142owach, kt\u00f3re rozpoczyna\u0142y snucie d\u0142ugich opowie\u015bci, wspomnie\u0144 i do\u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n Nie by\u0142o ksi\u0105\u017cek – a je\u015bli by\u0142y, to drogie, a przecie\u017c i tak ma\u0142o kto umia\u0142 czyta\u0107 i pisa\u0107. Dorobek dziesi\u0105tek pokole\u0144 przekazywa\u0142y sobie generacje ustnie; a s\u0142owo starszyzny cz\u0119sto mia\u0142o \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105 od Papie\u017ca.<\/p>\n Ca\u0142a kultura – ca\u0142a to\u017csamo\u015b\u0107 – przekazywana cichym, spokojnym g\u0142osem przy rodzinnym lepieniu pierog\u00f3w; podczas niedzielnych \u015bpiew\u00f3w, w wierszach recytowanych z zapartym tchem.<\/p>\n I wszystko to przepada wraz z ostatnim u\u017cytkownikiem j\u0119zyka, niezapisane, zapomniane.<\/p>\n Potem jednak dla niekt\u00f3rych nasta\u0142y ksi\u0105\u017cki i s\u0142owniki, a ludzie zrozumieli, \u017ce j\u0119zyk jest pot\u0119\u017cnym narz\u0119dziem politycznym – buduje, \u0142\u0105czy, a nawet – dzieli. S\u0142u\u017cy do rozpoznawania swoich<\/em>, ju\u017c nie tylko do komunikacji.<\/p>\n Dlaczego niekt\u00f3re j\u0119zyki znikaj\u0105? Dlaczego inne trwaj\u0105? Sk\u0105d bierze si\u0119 ich si\u0142a?<\/p>\n Dlaczego niekt\u00f3re pozostaj\u0105 w oficjalnych rejestrach tylko dialektami lub gwarami?<\/p>\n Status j\u0119zyka niesie jego niewyobra\u017caln\u0105 si\u0142\u0119 budowania, a ma na to olbrzymi wp\u0142yw si\u0142a militarna, koniunktura i wybrane interesy wybranych grup spo\u0142ecznych lub narodowo\u015bciowych. Przyk\u0142ady?<\/p>\n Dlaczego w szko\u0142ach nie uczymy si\u0119 o j\u0119zykach \u015bl\u0105skim i kaszubskim? \u00a0Dlaczego uparcie wmawia nam si\u0119, \u017ce s\u0105 to dialekty i odmiany polszczyzny?<\/p>\n Dlaczego w pewnym momencie naszej historii u\u017cywanie gwary sta\u0142o si\u0119 pass\u00e9 <\/em>i wybitnie nie na miejscu, a wr\u0119cz oznak\u0105 pewnego rodzaju degeneracji?<\/p>\n Pokolenie mojej prababci m\u00f3wi i m\u00f3wi\u0142o nie po polsku, ale po swojemu<\/em>, w wi\u0119kszo\u015bci u\u017cywaj\u0105c czego\u015b, co dzi\u015b znamy z opowie\u015bci jako gwar\u0119 i co w szcz\u0105tkowym stopniu przetrwa\u0142o w dzisiejszych dialektach. Pokolenie mojej babci wci\u0105\u017c zna\u0142o i biegle u\u017cywa\u0142o w pewnych sytuacjach (w wi\u0119kszo\u015bci domowych) gwary, ale dzi\u0119ki szeroko zakrojonej edukacji w sytuacjach oficjalnych i s\u0142u\u017cbowych pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 standardow\u0105 polszczyzn\u0105, od czasu do czasu okraszaj\u0105c j\u0105 lokalnym dodatkiem. Pokolenie moich rodzic\u00f3w ju\u017c gwar\u0105 nie m\u00f3wi w og\u00f3le; znaj\u0105 i s\u0105 os\u0142uchani, ale m\u00f3wi\u0105 standardem. Moje pokolenie oficjalna polszczyzna prze\u017car\u0142a do cna; ma\u0142o tego, i ta cz\u0119\u015bciowo zast\u0119powana jest dziwnym polgliszem, czyli polskim, kt\u00f3ry \u0142apczywie niczym podr\u00f3\u017cnik na pustyni wod\u0119, \u0142apie anglicyzmy.<\/p>\n Relacja mi\u0119dzy nasz\u0105 natur\u0105 a j\u0119zykiem jest obustronna. J\u0119zyk – cho\u0107 wielu my\u015bli inaczej – nie pozostaje oboj\u0119tny na nasz przekaz. Niesie ze sob\u0105 setki lat do\u015bwiadcze\u0144 i miliony g\u0142os\u00f3w, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y nim przed nami i to naprawd\u0119 s\u0142ycha\u0107.<\/p>\n Czy wiecie, \u017ce u\u017cytkownicy niekt\u00f3rych j\u0119zyk\u00f3w azjatyckich, kt\u00f3rzy nie posiadaj\u0105 wyra\u017anie odznaczonego czasu przysz\u0142ego, statystycznie du\u017co lepiej realizuj\u0105 plany? Prosty zabieg psychologiczny: nie powtarzaj\u0105 mantry Zaczn\u0119 od poniedzia\u0142ku!, <\/em>ale m\u00f3wi\u0105 po prostu: Zaczynam. <\/em>I wida\u0107 to na przyk\u0142ad w tym, ile statystycznie odk\u0142adaj\u0105 pieni\u0119dzy.<\/p>\n Czy wiecie, \u017ce Chi\u0144czycy maj\u0105 kilkana\u015bcie okre\u015ble\u0144 koloru niebieskiego, kt\u00f3rego inne nacje, a w\u0142a\u015bciwie nie-u\u017cytkownicy ich j\u0119zyka nie potrafi\u0105 nawet odr\u00f3\u017cni\u0107?<\/p>\n \u00a0J\u0119zyk, kszta\u0142towany przez do\u015bwiadczenia swoich u\u017cytkownik\u00f3w, niesie w sobie ich \u017cycie i histori\u0119, tworz\u0105c bogaty p\u0142aszcz kulturowy. Dlatego tak ci\u0119\u017cko czasem pozby\u0107 si\u0119 wra\u017cenia, \u017ce co\u015b po prostu po polsku nie brzmi – gdy na przyk\u0142ad opowiadamy o czym\u015b, co u nas nigdy nie mia\u0142o miejsca (s\u0142ynna ministra <\/em>lub premiera<\/em>). Kolejnym przyk\u0142adem jest chocia\u017cby s\u0142ynna i przez niekt\u00f3rych znienawidzona poprawno\u015b\u0107 polityczna, czyli zakaz m\u00f3wienia o czarnuchach <\/em>czy w og\u00f3le wspominania, \u017ce kto\u015b ma inny kolor sk\u00f3ry.<\/p>\n Miesza si\u0119 tutaj kilka spraw: do\u015bwiadczenie niewolnictwa w USA, gdzie samo okre\u015blenie, \u017ce kto\u015b by\u0142 czarny stanowi\u0142o okre\u015blenie jego stanu (niewolnika\/p\u00f3\u0142cz\u0142owieka\/w\u0142asno\u015bci) i samo w sobie sta\u0142o si\u0119 obelg\u0105; imperializm kulturowy wsz\u0119dobylskiej amerykanizacji przeni\u00f3s\u0142 obra\u017aliwy charakter s\u0142owa czarny, <\/em>jednak ju\u017c bez kulturowych, bardzo silnie negatywnych konotacji. I tak, dzisiejszy statystyczny Polak niezmiernie si\u0119 irytuje, gdy oficjalna narracja t\u0119pi go za u\u017cywanie s\u0142owa, kt\u00f3re za choler\u0119<\/em> nie wydaje mu si\u0119 obra\u017aliwe. No bo co – czarny jest, nie? I co w\u0142a\u015bciwie z tego?\u2026<\/p>\nZagro\u017cone j\u0119zyki<\/h2>\n
M\u0105dro\u015b\u0107 ludzko\u015bci<\/h2>\n
J\u0119zyk przesz\u0142o\u015bci<\/h2>\n
Dlaczego j\u0119zyk jest tak istotny?<\/h2>\n
Poprawno\u015b\u0107 polityczna, j\u0119zyk a import kultury<\/h2>\n