Pierwsze wybory i pierwsza parlamentarzystka<\/h2>\n\n\n\n
Wracamy na pocz\u0105tek wieku XX \u2013 mamy rok 1907, nadal panuje cesarz. Rz\u0105d wprowadza w ko\u0144cu d\u0142ugo oczekiwan\u0105 reform\u0119 prawa wyborczego; prawo do g\u0142osowania przyznano wi\u0119kszej liczbie obywateli, ale otrzymali je tylko m\u0119\u017cczy\u017ani. Jak mo\u017cecie sobie wyobrazi\u0107, dzia\u0142aczki pro-kobiecie by\u0142y rozczarowane. Aktywistki si\u0119 jednak nie za\u0142ama\u0142y, tylko podj\u0119\u0142y dalsz\u0105 walk\u0119 i to w\u0142a\u015bnie tu na scen\u0119 wchodzi nietuzinkowa posta\u0107. Franti\u0161ka Plam\u00ednkov\u00e1, po dyskusjach z prawnikami, odkry\u0142a, \u017ce prawo co prawda nie nadaje kobietom aktywnego prawa wyborczego, nie zakazuje jednak im w wyborach uczestniczy\u0107 biernie, a wi\u0119c kandydowa\u0107. To m. in. dzi\u0119ki jej pracy pierwsz\u0105 pos\u0142ank\u0105 do \u010ceskiego zemskiego sn\u011bmu zosta\u0142a Bo\u017eena Vikov\u00e1-Kun\u011btick\u00e1. Niestety, nie uda\u0142o jej si\u0119 w\u00f3wczas mandatu realizowa\u0107, poniewa\u017c \u00f3wczesny wicekr\u00f3l, hrabia Thun, odm\u00f3wi\u0142 jej, jako kobiecie, wst\u0119pu do budynku parlamentu.<\/p>\n\n\n\n
[Przy okazji dodajmy, \u017ce Franti\u0161ka Plam\u00ednkov\u00e1 by\u0142a niezwyk\u0142\u0105 osobowo\u015bci\u0105; to ona prowadzi\u0142a kampani\u0119 wyborcz\u0105 Vikovej-Kunetickiej; obje\u017cd\u017ca\u0142a ca\u0142y region wyborczy i spotyka\u0142a si\u0119 bezpo\u015brednio z wyborcami. Dzi\u015b ten rodzaj kampanii nazwaliby\u015bmy kontaktowym. To ona r\u00f3wnie\u017c doprowadzi\u0142a do likwidacji obowi\u0105zkowego celibatu nauczycielek \u2013 tak, wcze\u015bniej wed\u0142ug prawa kobiety decyduj\u0105ce si\u0119 na karier\u0119 nauczycielki nie mog\u0142y wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c ani mie\u0107 rodziny. Co ciekawe, w 1938 r. napisa\u0142a list otwarty zaadresowany do Adolfa Hitlera. Obwinia\u0142a go w nim o rzucanie fa\u0142szywych oskar\u017ce\u0144 przeciw Edvardowi Bene\u0161owi. Zako\u0144czy\u0142a go s\u0142owami \u201ePrawda zwyci\u0119\u017cy\u201d, co od czas\u00f3w Masaryka jest mottem Republiki Czeskiej. Prawdopodobnie mi\u0119dzy innymi z tego powodu zosta\u0142a zamordowana przez Niemc\u00f3w w 1942 r. w ramach dzia\u0142a\u0144 odwetowych za zamach na Heydricha].<\/p>\n\n\n\n
I Republika, pa\u0144stwo nowoczesne<\/h2>\n\n\n\n
Sufra\u017cystki walczy\u0142y o powszechne prawo wyborcze w\u0142a\u015bciwie a\u017c do samego upadku Austro-W\u0119gier, ale sukces odnios\u0142y dopiero po powstaniu I Republiki. Pierwsze g\u0142osowanie, w kt\u00f3rym mog\u0142y wzi\u0105\u0107 czynny udzia\u0142, mia\u0142o miejsce 1919 r., a konstytucja, kt\u00f3ra gwarantowa\u0142a r\u00f3wno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy p\u0142ciami, ustanowiona zosta\u0142a w roku 1920. To by\u0142o nie lada wydarzenie \u2013 od tego momentu kobiety mog\u0142y nie tylko w wyborach g\u0142osowa\u0107 i kandydowa\u0107, ale tak\u017ce uznano je za r\u00f3wnoprawne obywatelki nowopowsta\u0142ego kraju. To w innych krajach Europy wcale nie by\u0142o rozwi\u0105zaniem oczywistym, a zdecydowanie nie powszechnym. Na przyk\u0142ad Francuzki, mimo \u017ce Francja by\u0142a krajem, w kt\u00f3rym progresywne idee szerzy\u0142y si\u0119 wcze\u015bniej ni\u017c w Europie \u015arodkowej, musia\u0142y czeka\u0107 a\u017c do 1944 r., nie wspominaj\u0105c o Szwajcarkach \u2013 te g\u0142osowa\u0107 mog\u0142y dopiero od 1971 r.<\/p>\n\n\n\n
Najwi\u0119kszy czeski feminista<\/h2>\n\n\n\n
Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych postaci, kt\u00f3re zagwarantowa\u0142y t\u0119 nowoczesn\u0105 zmian\u0119, by\u0142 nowy czechos\u0142owacki prezydent, w\u00f3wczas, jak i dzi\u015b, ciesz\u0105cy si\u0119 ogromn\u0105 estym\u0105, Tomasz Garrigue Masaryk. To chyba dobra chwila, \u017ceby powiedzie\u0107, \u017ce Masaryk mia\u0142 do\u015b\u0107 konkretne pogl\u0105dy na temat pozycji kobiet w spo\u0142ecze\u0144stwie i \u017ce prawdopodobnie i dzisiaj uklasyfikowa\u0142yby go one w tym aspekcie gdzie\u015b po lewej stronie sceny politycznej. Tak, wed\u0142ug dzisiejszych standard\u00f3w Masaryka zdecydowanie mo\u017cna by nazwa\u0107 feminist\u0105 \u2013 uwa\u017ca\u0142 on na przyk\u0142ad, \u017ce kobieta nadaje si\u0119 do jakiejkolwiek pracy tak samo jak m\u0119\u017cczyzna, a je\u015bli tak si\u0119 nie wydaje, to dlatego, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani do \u201epracy\u201d chodz\u0105 od tysi\u0119cy lat, a kobiety \u2013 dopiero od niedawna, a i tak wykonuj\u0105 j\u0105 nierzadko lepiej ni\u017c ich m\u0119scy odpowiednicy. Czy zastanawiali\u015bcie si\u0119 kiedy\u015b, sk\u0105d u Masaryka, cz\u0142owieka urodzonego w biednej, morawskiej rodzinie, drugie obcobrzmi\u0105ce nazwisko Garrigue? Przybra\u0142 je po \u017conie, Charlotcie Garrigue, kt\u00f3ra pochodzi\u0142a z USA, na znak tego, \u017ce s\u0105 sobie w ma\u0142\u017ce\u0144stwie r\u00f3wni. Nie brzmi to jak typowe zachowanie pana m\u0142odego urodzonego g\u0142\u0119boko w XIX wieku, prawda?<\/p>\n\n\n\n
Pozycja Czechos\u0142owaczek<\/h2>\n\n\n\n
Czechos\u0142owaczki otrzyma\u0142y prawo wyborcze i kto\u015b m\u00f3g\u0142by pomy\u015ble\u0107, \u017ce to zako\u0144czy walk\u0119 o r\u00f3wn\u0105 pozycj\u0119. Nowa sytuacja nie wynika\u0142a jednak tak naprawd\u0119 z g\u0142\u0119bokiej zmiany spo\u0142ecznej; nie by\u0142a wywalczona oddolnie, masowymi protestami. Pojawi\u0142a si\u0119, poniewa\u017c w czele pa\u0144stwa stan\u0105\u0142 \u015bwiat\u0142y cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wyprzedza\u0142 swoj\u0105 epok\u0119 i cieszy\u0142 si\u0119 na tyle du\u017cym szacunkiem, \u017ce swoj\u0105 pozycj\u0105 niejako wymusi\u0142 nowe prawo. Dzia\u0142o si\u0119 to w jakim\u015b stopniu w zgodzie z ideologi\u0105 nowego pa\u0144stwa \u2013 dziewi\u0119tnastowieczny aspekt obrony narodu i prawo do samostanowienia w pewnym sensie uto\u017csamiano z kobiet\u0105. Kobiety postrzegano jako matki rodz\u0105cych si\u0119 narod\u00f3w; tym samym w jakim\u015b stopniu walk\u0119 o prawo do samostanowienia narodu uto\u017csamiano z prawem do samodzielno\u015bci kobiet \u2013 a przynajmniej uwa\u017cali tak niekt\u00f3rzy czescy aktywi\u015bci przeciwstawiaj\u0105cy si\u0119 Cesarstwu Austro-W\u0119gier.<\/p>\n\n\n\n
W Czechach dzia\u0142a\u0142y aktywistki, kt\u00f3re o prawo do samostanowienia i prawo wyborcze dla kobiet walczy\u0142y od wielu lat, ale \u017cadna z nich nie mia\u0142a pozycji Masaryka. Tymczasem nie trzeba by\u0142o szuka\u0107 daleko, aby znale\u017a\u0107 polityk\u00f3w o zgo\u0142a innych pogl\u0105dach \u2013 z wielkiej tr\u00f3jcy buduj\u0105cej wsp\u00f3lnymi wysi\u0142kami dyplomatycznymi Czechos\u0142owacj\u0119: Masaryka, Bene\u0161a i \u0160tef\u00e1nika \u2013 ten ostatni, z pochodzenia S\u0142owak, uwa\u017ca\u0142, \u017ce S\u0142owaczki s\u0105 zacofane i nie zas\u0142uguj\u0105 na czynne prawo wyborcze. C\u00f3\u017c, na szcz\u0119\u015bcie nie mia\u0142 on wystarczaj\u0105cej si\u0142y przebicia, a Masaryk zrealizowa\u0142 w ten spos\u00f3b jeden z zapis\u00f3w Deklaracji Waszyngto\u0144skiej z 1918 r., kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a o r\u00f3wnej pozycji kobiet i m\u0119\u017cczyzn w nowopowsta\u0142ych krajach.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnouprawnienie w konstytucji<\/h2>\n\n\n\n
Czy pozycja kobiet w I Republice by\u0142a dobra? Nie. By\u0142a jednak znacznie lepsza ni\u017c wcze\u015bniej, a zmiany dokonywa\u0142y si\u0119 szybko. Po pierwsze, Czechos\u0142owacja jako pierwszy kraj na \u015bwiecie r\u00f3wnouprawnienie zapisa\u0142a w konstytucji. Nowy kraj zapewni\u0142 tak\u017ce kobietom dost\u0119p do wy\u017cszej edukacji \u2013 dziewczyny uzyska\u0142y wreszcie prawo do studiowania np. prawa. Coraz wi\u0119cej z nich z tego prawa korzysta\u0142o \u2013 w latach 30. tworzy\u0142y one ju\u017c ok. 30% student\u00f3w. Pozycja kobiet w Czechos\u0142owacji by\u0142a cz\u0119sto lepsza ni\u017c w innych krajach Europy \u015arodkowej, np. organizowano mi\u0119dzynarodowe zawody sportowe, a to w czasach, gdy ich udzia\u0142 w Olimpiadzie nadal nie by\u0142 czym\u015b po\u017c\u0105danym.<\/p>\n\n\n\n
…i rzeczywisto\u015b\u0107<\/h2>\n\n\n\n
Nowa konstytucja now\u0105 konstytucj\u0105, ale rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a taka, \u017ce Czechos\u0142owacja wiele praw odziedziczy\u0142a po Austro-W\u0119grach, a te wcale nie by\u0142y przystosowane do nowej ustawy zasadniczej. W wyniku tego cho\u0107by urz\u0119dnicy czy pracodawcy kierowali si\u0119 dawnymi przepisami, a nie now\u0105 konstytucj\u0105, a sytuacja kobiet np. na rynku pracy pozostawa\u0142a trudna. W spo\u0142ecze\u0144stwie przewa\u017ca\u0142 pogl\u0105d, \u017ce praca, a szczeg\u00f3lnie polityka, jest domen\u0105 m\u0119sk\u0105, do kt\u00f3rej kobiety nie powinny wst\u0119powa\u0107. Popularna by\u0142a nadal my\u015bl, wywodz\u0105ca si\u0119 z filozofii Rousseau, o rozdzieleniu sfer m\u0119skich i damskich na aktywn\u0105 zewn\u0119trzn\u0105 dla m\u0119\u017cczyzn i biern\u0105 domow\u0105 dla kobiet. Te ostatnie mia\u0142y by\u0107 matkami i opiekowa\u0107 si\u0119 tzw. ogniskiem domowym i to si\u0119 ju\u017c do wybuchu II wojny zanadto nie zmienia.<\/p>\n\n\n\n
Przyk\u0142ad\u00f3w dyskryminacji by\u0142o wiele \u2013 cho\u0107by fakt, \u017ce kobiety pracuj\u0105ce nadal uwa\u017cano za swego rodzaju \u201efanaberi\u0119\u201d. Przyk\u0142ad? W 1938 r., gdy po Monachium wielu Czechos\u0142owak\u00f3w zosta\u0142o zmuszonych do wyjazdu z Sudet\u00f3w, przyjecha\u0142o na tereny pozosta\u0142e Czechos\u0142owacji i pilnie potrzebowa\u0142o pracy, pa\u0144stwo zdecydowa\u0142o si\u0119 zwolni\u0107 z urz\u0119d\u00f3w wszystkie kobiety zam\u0119\u017cne (!) \u2013 w zamy\u015ble dlatego, \u017ce owej pracy nie potrzebowa\u0142y, bo przecie\u017c utrzymywa\u0107 mia\u0142 je m\u0105\u017c. Nast\u0119pnie oczywi\u015bcie prac\u0119 t\u0119 oferowano przyjezdnym m\u0119\u017cczyznom. W trakcie istnienia Republiki nie by\u0142o ani jednej ministry, a kobiety w polityce by\u0142y postrzegane jako twory co najmniej dziwne.<\/p>\n\n\n\n
Komuni\u015bci a sprawa kobieca<\/h2>\n\n\n\n
Po zmianie ustroju i przej\u0119ciu w\u0142adzy przez komunist\u00f3w dochodzi do zamkni\u0119cia ca\u0142ego bloku wschodniego, w tym tak\u017ce Czechos\u0142owacji i Polski, na Zach\u00f3d. To oznacza nie tylko utrudniony przep\u0142yw d\u00f3br i towar\u00f3w, ale tak\u017ce element\u00f3w kultury i my\u015bli. W latach 70. i 80., kiedy w Stanach Zjednoczonych i niekt\u00f3rych krajach Europy Zachodniej kobiety dochodz\u0105 do wniosku, \u017ce oficjalne nabycie praw nie spowodowa\u0142o zasadniczej zmiany ich pozycji spo\u0142ecznej, w Czechos\u0142owacji obowi\u0105zuje ideologia komunistyczna. Komunizm wprowadza\u0142 do \u017cycia spo\u0142ecznego pewne elementy feministyczne, ale robi\u0142 to w spos\u00f3b wybi\u00f3rczy i, przede wszystkim, narzuca\u0142 je z g\u00f3ry, podobnie jak i inne elementy ideologii zwi\u0105zane z walk\u0105 klas itd. Oficjalnie jednak feminizm jako ideologi\u0119 bur\u017cuazyjn\u0105 pot\u0119pia\u0142. Komuni\u015bci zlikwidowali wiele stowarzysze\u0144 kobiecych, a czo\u0142owe dzia\u0142aczki feministyczne zamykali w wi\u0119zieniach lub po prostu mordowali \u2013 prawdopodobnie r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce opr\u00f3cz walki o prawa kobiet, wspomniane aktywistki by\u0142y tak\u017ce zas\u0142u\u017conymi i do\u015bwiadczonymi polityczkami i demokratkami z okresu I Republiki. Skoro ju\u017c si\u0119 wykaza\u0142y niepos\u0142usze\u0144stwem i samodzielnym my\u015bleniem, ma\u0142o prawdopodobnym by\u0142o, \u017ceby chcia\u0142y wesprze\u0107 nowy, antydemokratyczny ustr\u00f3j i jako takie by\u0142y elementem niepo\u017c\u0105danym.<\/p>\n\n\n\n
Kobiety (i wszyscy inni) do pracy<\/h2>\n\n\n\n
To wszystko dzieje si\u0119 jednak w pewnym kontek\u015bcie \u2013 Czechos\u0142owacja po wojnie zaj\u0119ta jest mi\u0119dzy innymi kwesti\u0105 sudeckich Niemc\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi wysiedlana jest w inne cz\u0119\u015bci kraju, w taki spos\u00f3b, aby ich \u201eniemiecko\u015b\u0107\u201d zagin\u0119\u0142a w\u015br\u00f3d Czechos\u0142owak\u00f3w, wi\u0119kszo\u015b\u0107 jednak zostaje zmuszona do wyjazdu na Zach\u00f3d. Wielkie obszary kraju pozostaj\u0105 puste i trzeba je kim\u015b zasiedli\u0107; tymczasem brakuje ludzi ch\u0119tnych do pracy. Nowe pa\u0144stwo potrzebuje wzrostu gospodarczego i w zwi\u0105zku z tym \u2013 pracownik\u00f3w. Mi\u0119dzy innymi dlatego kobiety w oczach komunist\u00f3w zyskuj\u0105 prawo do pracy \u2013 bo nikt inny jej nie chce, a oni potrzebuj\u0105, aby kto\u015b t\u0119 prac\u0119 wykonywa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Reformy prawa rodzinnego<\/h2>\n\n\n\n
Po wojnie w Czechos\u0142owacji nadal obowi\u0105zuje kodeks rodzinny pochodz\u0105cy z g\u0142\u0119bokiego XIX wieku (dok\u0142adnie z 1811 r.), odziedziczony po Austro-W\u0119grzech. To w praktyce oznacza\u0142o np., \u017ce m\u0105\u017c mia\u0142 pe\u0142n\u0105 w\u0142adz\u0119 rodzicielsk\u0105, decydowa\u0142 nie tylko o edukacji dzieci i maj\u0105tku, ale tak\u017ce o tym, czy \u017cona mo\u017ce pracowa\u0107. Tak, m\u00f3g\u0142 bez jej wiedzy i zgody np. z\u0142o\u017cy\u0107 w jej imieniu wypowiedzenie. O reformie tego prawa prowadzono d\u0142ugie dyskusje w I Republice, ale wszelkie zmiany blokowa\u0142y partie konserwatywne. W 1949 r. dochodzi w ko\u0144cu do zmiany \u2013 wprowadzony zostaje nowy kodeks rodzinny, kt\u00f3ry zr\u00f3wnuje pod tymi wzgl\u0119dami prawa kobiet i m\u0119\u017cczyzn. Wprowadzono tak\u017ce wsp\u00f3lnot\u0119 maj\u0105tkow\u0105 i zr\u00f3wnano prawa dzieci urodzonych w ma\u0142\u017ce\u0144stwie i poza nim, a tak\u017ce zakazano stosowania kar cielesnych przez ojca i m\u0119\u017ca na dzieciach i \u017conie. Okrutnym chichotem losu jest fakt, \u017ce dok\u0142adnie o t\u0119 reform\u0119, wprowadzon\u0105 teraz r\u0119kami komunist\u00f3w, wiele lat walczy\u0142a Milada Hor\u00e1kov\u00e1, kt\u00f3r\u0105 rok p\u00f3\u017aniej ci sami komuni\u015bci w politycznym procesie skazali na \u015bmier\u0107 i zamordowali.<\/p>\n\n\n\n
Tymczasem na Zachodzie…<\/h2>\n\n\n\n
To by\u0142y zmiany rewolucyjne, kt\u00f3re w znaczny spos\u00f3b zmieni\u0142y pozycj\u0119 kobiet w spo\u0142ecze\u0144stwie. \u017beby zrozumie\u0107 kontekst \u00f3wczesnej Europy, wspomnijmy, \u017ce w Niemczech zachodnich np. a\u017c do lat 60 m\u0105\u017c m\u00f3g\u0142 w imieniu \u017cony decydowa\u0107 o jej zatrudnieniu (innymi s\u0142owy, m\u00f3g\u0142 w jej imieniu j\u0105 zwolni\u0107). I tu dochodzimy do jednego z powod\u00f3w, dlaczego feminizm jako ideologia nie cieszy\u0142 i nie cieszy si\u0119 dzisiaj w Czechach dobr\u0105 s\u0142aw\u0105 \u2013 \u00f3wczesne Czechos\u0142owaczki mog\u0142y mie\u0107 wra\u017cenie, \u017ce kobiety na Zachodzie prowadz\u0105 bitwy, kt\u00f3re u nich w domu dawno s\u0105 ju\u017c wygrane. Czyta\u0142am relacje kobiet, kt\u00f3re wyemigrowa\u0142y do Niemczech Zachodnich w latach 60. i relacjonowa\u0142y, \u017ce jako obywatelki odzyska\u0142y wolno\u015b\u0107, lecz jako kobiety czu\u0142y, \u017ce j\u0105 trac\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Homo sovieticus<\/h2>\n\n\n\n
Komunistyczna wersja \u201efeminizmu\u201d by\u0142a jednak pe\u0142na sprzeczno\u015bci. Zacznijmy od tego, \u017ce \u201efeminizm\u201d jako ideologia by\u0142 oficjalnie odrzucony. Nowy homo sovieticus by\u0142 jednak teoretycznie r\u00f3wny mi\u0119dzy sob\u0105, bez wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107. Obowi\u0105zek pracy sprawi\u0142, \u017ce pod koniec lat 70. Czechos\u0142owacja by\u0142a trzecim na \u015bwiecie pa\u0144stwem z najwy\u017cszym odsetkiem pracuj\u0105cych kobiet \u2013 a\u017c 47% si\u0142y roboczej tworzy\u0142y kobiety. To by\u0142a ogromna zmiana! Wcze\u015bniej przecie\u017c praca kobiet by\u0142a czym\u015b niezwyk\u0142ym, rzadkim i zdecydowanie niepo\u017c\u0105danym, a teraz nagle pracowa\u0107 musia\u0142y w\u0142a\u015bciwie wszystkie kobiety.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie, celem wprowadzania tych zmian nie by\u0142o umo\u017cliwienie kobietom osobistego rozwoju czy usamodzielnienia. Chodzi\u0142o o praktyczne sprawy: kobiety stanowi\u0142y ponad po\u0142ow\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, w tym wcze\u015bniej w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci z nich towarzystwa kobiece cieszy\u0142y si\u0119 popularno\u015bci\u0105; mia\u0142y wi\u0119c potencja\u0142 zwi\u0119kszania popularno\u015bci partii. Komuni\u015bci tymczasem chcieli budowa\u0107 wi\u0119ksze poparcie spo\u0142eczne dla swojej ideologii, a kobiety \u2013 po zakazaniu innych stowarzysze\u0144 \u2013 mog\u0142y okaza\u0107 si\u0119 do tego celu \u015bwietnym narz\u0119dziem. To nie oznacza\u0142o jednak wcale zmiany w postrzeganiu ich znaczenia \u2013 po pierwsze, ich g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0105 nadal pozostawa\u0142o rodzenie dzieci i opieka nad gospodarstwem domowym, po drugie, nadal nie by\u0142o mowy o tym, by mog\u0142y zajmowa\u0107 stanowiska wa\u017cne czy decyzyjne. Kobietom, do jednego etatu w domu, do\u0142o\u017cono po prostu drugi, cz\u0119sto w fabryce czy na roli. Ich praca i znaczenie spo\u0142eczne pozostawa\u0142y w pewnym sensie przezroczyste.<\/p>\n\n\n\n
Kwestia praw kobiet niekoniecznie zajmowa\u0142a tak\u017ce polityczn\u0105 opozycj\u0119, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej, po upadku komunizmu, przej\u0119\u0142a w\u0142adz\u0119. V\u00e1clav Havel na przyk\u0142ad twierdzi\u0142, \u017ce o feminizmie wiele nie wie, i w\u0142a\u015bciwie wykr\u0119ca\u0142 si\u0119 od odpowiedzi. By\u0142o to o tyle dziwne, \u017ce \u00f3wczesne antykomunistyczne podziemie by\u0142o przecie\u017c uwra\u017cliwione na krzywdy spo\u0142eczne, kt\u00f3rych dokonywa\u0142 re\u017cim; a jednak ta kwestia pozostawa\u0142a im, zdaje si\u0119, oboj\u0119tna. Partie chrze\u015bcija\u0144skie popularyzowa\u0142y tez\u0119 powrotu do warto\u015bci rodzinnych, kt\u00f3re re\u017cim komunistyczny rzekomo niszczy\u0142; a to wg wspomnianych oznacza\u0142o tak\u017ce np. obni\u017cenie kary za przemoc w rodzinie i gwa\u0142t. Og\u00f3lnie elitom politycznym nowopowsta\u0142ych Czech przy\u015bwieca my\u015bl, \u017ce maj\u0105 do wykonania wiele wa\u017cnych zmian. Poprawa pozycji kobiety w spo\u0142ecze\u0144stwie nie jest jedn\u0105 z nich.<\/p>\n\n\n\n
Feminizm dzisiaj<\/h2>\n\n\n\n
W ten spos\u00f3b dochodzimy do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Jeszcze nie tak dawno temu stwierdzenie, \u017ce jest si\u0119 feministk\u0105\/feminist\u0105 nie przysparza\u0142o popularno\u015bci, \u017ceby nie powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142o\/jest towarzyskim samob\u00f3jem. Dlaczego? Cz\u0119\u015bciowo ze wzgl\u0119du na media, kt\u00f3re w latach po transformacji prezentowa\u0142y dzia\u0142aczki feministyczne jako oszala\u0142e histeryczki, kt\u00f3re nienawidz\u0105 m\u0119\u017cczyzn i zdecydowanie nie wiedz\u0105, czego chc\u0105, a ich postulaty o\u015bmiesza\u0142y. Cz\u0119\u015bciowo dlatego, \u017ce czeskie spo\u0142ecze\u0144stwo postrzega\u0142o pr\u00f3by poszerzenia praw kobiet jako inicjatywy podejmowane przez elity. Najpierw by\u0142y to zmiany wprowadzane przez dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i my\u015blicieli wyprzedzaj\u0105cych znacznie sw\u00f3j czas \u2013 mam na my\u015bli Tomasza Garrigue Masaryka i dzia\u0142aki takie jak Franti\u0161ka Plam\u00ednkov\u00e1. P\u00f3\u017aniej r\u00f3wnouprawnienie by\u0142o has\u0142em kojarzonym z komunistycznym re\u017cimem. W ko\u0144cu prezentowano je jako absurdalne i o\u015bmieszane postulaty importowane z Zachodu. Tak czy siak, nigdy nie by\u0142a to zmiana oddolna, rozumiana jako co\u015b wywalczonego przez masy; przeciwnie, zazwyczaj przychodzi\u0142a ona z g\u00f3ry lub z zewn\u0105trz jako element obcy kulturowo i jako taka nie cieszy\u0142a si\u0119 popularno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Prawa kobiet to jest temat kontrowersyjny i b\u0119dzie nim pewnie jeszcze przez d\u0142ugie lata. To oczywiste \u2013 zmiana podzia\u0142u w\u0142adzy w spo\u0142ecze\u0144stwie musi wi\u0105za\u0107 si\u0119 z reakcj\u0105. System patriarchalny by\u0142\/jest przede wszystkim bardzo skostnia\u0142y i nieelastyczny. Role by\u0142y z g\u00f3ry wyznaczone i obowi\u0105zkiem ka\u017cdego by\u0142o ich wype\u0142nianie. Tymczasem nowe podej\u015bcie jest bardziej elastyczne, bo \u2013 no w\u0142a\u015bnie \u2013 kwestie wyboru roli spo\u0142ecznej pozostawia jednostkom, odbieraj\u0105c jednocze\u015bnie wielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142adzy patriarchom, m\u0119\u017cczyznom, kt\u00f3rzy do tej pory przewodzili spo\u0142eczno\u015bciom. Do tego kompetencje ojc\u00f3w rodzin zacz\u0119\u0142o podbiera\u0107 pa\u0144stwo \u2013 np. wprowadzaj\u0105c zakaz kar cielesnych i stosowania przemocy w rodzinie. To wcze\u015bniej by\u0142a wy\u0142\u0105cznie kompetencja m\u0119\u017cczyzny; dzi\u015b, je\u015bli kto\u015b bije \u017con\u0105 i dzieci, to sprawa dla prokuratora. W pewnym sensie nie dziwi wi\u0119c, \u017ce strona, kt\u00f3ra t\u0119 w\u0142adz\u0119, ale i odpowiedzialno\u015b\u0107, cz\u0119\u015bciowo traci, protestuje.<\/p>\n\n\n\n
Feminizm obelg\u0105?<\/h2>\n\n\n\n
Jak to wi\u0119c z tym feminizmem dzi\u015b jest w Czechach? Przede wszystkim trzeba stwierdzi\u0107, \u017ce s\u0142owo \u201efeminista\u201d lub \u201efeministka\u201d jest kojarzone raczej negatywnie. W spo\u0142ecze\u0144stwie nie ma szerokiego zrozumienia, czym ruch feministyczny jest i o co usi\u0142uje. Ma\u0142o tego, nawet osoby, kt\u00f3re mo\u017cna podejrzewa\u0107 o feministyczne sympatie, rzadko si\u0119 do tego przyznaj\u0105 \u2013 mam tu na my\u015bli kampani\u0119 prezydenck\u0105 sprzed dw\u00f3ch lat, gdzie nawet jedyna kandyduj\u0105ca na stanowisko prezydenta kobieta odm\u00f3wi\u0142a okre\u015blenia siebie jako feministk\u0119; przy czym, je\u015bli by pos\u0142ucha\u0107 jej pogl\u0105d\u00f3w na sprawy spo\u0142eczne, za takow\u0105 zdecydowanie mo\u017cna by j\u0105 uzna\u0107. Podobnie czyni\u0142 w\u00f3wczas obecny prezydent Petr Pavel \u2013 wymieni\u0142 wszystkie prokobiece zmiany spo\u0142eczne, kt\u00f3re wspiera, ale feminist\u0105 si\u0119 nie nazwa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Jak si\u0119 \u017cyje w Czechach kobietom?<\/h2>\n\n\n\n
Na koniec zr\u00f3bmy ma\u0142e podsumowanie. Czy Czechy s\u0105 pa\u0144stwem przyjaznym kobietom? W Czechach aborcja jest legalna \u2013 do 12. tygodnia na w\u0142asne \u017c\u0105danie (to prawo wprowadzono w latach 50.); je\u015bli natomiast jest to konieczne ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych, za zabieg p\u0142aci ubezpieczyciel. Z moich obserwacji wynika, \u017ce poddanie si\u0119 aborcji nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z takim tabu jak w Polsce ani z takim ostracyzmem spo\u0142ecznym. Ludzie patrz\u0105 na to du\u017co bardziej praktycznie, jako co\u015b, co si\u0119 po prostu dzieje i co\u015b, co jest przede wszystkim prywatn\u0105 spraw\u0105 danej kobiety.<\/p>\n\n\n\n
W Czechach jest jeden z najd\u0142u\u017cszych w Europie urlop\u00f3w rodzicielskich. O jego d\u0142ugo\u015bci i rozdzieleniu pomi\u0119dzy rodzicami decyduj\u0105 partnerzy; najd\u0142u\u017cej mo\u017ce on trwa\u0107 3 lata i najcz\u0119\u015bciej bior\u0105 go w\u0142a\u015bnie kobiety. Pa\u0144stwo w tym czasie wspiera rodzin\u0119 finansowo kwot\u0105 350 tys. koron, wyp\u0142acan\u0105 w odpowiedniej cz\u0119\u015bci co miesi\u0105c (maks. to ok. 13 tys. czk). Tak szczodry urlop rodzicielski ma dwie, do\u015b\u0107 przeciwstawne, oblicza: po pierwsze, stosunkowo wysoki przyrost naturalny na tle Europy. Przynajmniej jeszcze w czasach przed inflacj\u0105 to by\u0142a znaczna pomoc dla m\u0142odych rodzin (teraz jest troch\u0119 trudniej). Po drugie, wysoki payment gap<\/em> w czeskim spo\u0142ecze\u0144stwie. Innymi s\u0142owy \u2013 kobiety, kt\u00f3re rodz\u0105 jedno, dw\u00f3jk\u0119 lub tr\u00f3jk\u0119 dzieci bardzo cz\u0119sto zostaj\u0105 w domach, aby si\u0119 nimi opiekowa\u0107, i pozostaj\u0105 poza rynkiem pracy na kilka dobrych lat. To nie pozostaje bez wp\u0142ywu na mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju kariery, wysoko\u015b\u0107 p\u0142ac, a tak\u017ce \u2013 p\u00f3\u017aniej \u2013 wysoko\u015b\u0107 emerytur.<\/p>\n\n\n\n I tak, jak w czeskim spo\u0142ecze\u0144stwie nie ma tak wyra\u017anych wyobra\u017ce\u0144 na temat kobiet poddaj\u0105cych si\u0119 aborcji, tak s\u0105 do\u015b\u0107 wyra\u017ane na temat tego, jak matka powinna lub nie powinna dzie\u0107mi si\u0119 zajmowa\u0107. A powinna oczywi\u015bcie i\u015b\u0107 na pe\u0142ny urlop wychowawczy, bez wzgl\u0119du na to, \u017ce najprawdopodobniej do\u015b\u0107 powa\u017cnie zatrzyma to jej rozw\u00f3j zawodowy. Oczywi\u015bcie inaczej b\u0119d\u0105 na to patrze\u0107 osoby, kt\u00f3re pracuj\u0105 na kasie w sklepie, a inaczej osoby, kt\u00f3re chc\u0105 robi\u0107 karier\u0119 w nauce czy mi\u0119dzynarodowej korporacji. Taka przerwa po prostu im to zadanie w pewnym sensie utrudni, a na pewno op\u00f3\u017ani; to jest jednak cena, kt\u00f3r\u0105, zdaje si\u0119, czeskie kobiety wg spo\u0142ecze\u0144stwa powinny po prostu za posiadanie potomstwa zap\u0142aci\u0107.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inny aspekt ca\u0142ej tej sprawy to brak reprezentacji. W ni\u017cszej izbie czeskiego parlamentu jest 25% pos\u0142anek (dla por\u00f3wnania w Sejmie jest ich teraz 29,6%). Z bada\u0144 na podstawie danych z 2019 r. wynika, \u017ce w\u015br\u00f3d absolwent\u00f3w szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych jest 63% kobiet, ekonomicznie aktywnych (czyli pracuj\u0105cych) jest 44% kobiet; jednak w\u015br\u00f3d mened\u017cer\u00f3w kobiet jest tylko 27%. Na najwy\u017cszych stanowiskach mened\u017cerskich jest zaledwie 11% kobiet, a w\u015br\u00f3d prezes\u00f3w \u2013 4%. Z tego samego badania odpowiednie liczby dla siedmiu kraj\u00f3w regionu s\u0105 wy\u017csze (45% kobiet pracuje, 37% stanowisk mened\u017cerskich, 19% najwy\u017cszych stanowisk mened\u017cerskich i 8% prezes\u00f3w). Jak widzicie, r\u00f3\u017cnice s\u0105 spore.<\/p>\n\n\n\n Czy Czechy s\u0105 dobrym krajem dla kobiet? To oczywi\u015bcie bardzo zale\u017cy \u2013 og\u00f3lnie, tak. S\u0105 tu jednak pewne mankamenty, jak sami ju\u017c widzicie. By\u0107 mo\u017ce to jest zwi\u0105zane z tym, \u017ce Czechy modernizuj\u0105 si\u0119 inaczej ni\u017c np. Polska, kt\u00f3ra jest w tym o wiele bardziej radykalna. W Polsce istnieje, owszem, du\u017ca grupa konserwatywna, kt\u00f3ra promuje \u015bwiatopogl\u0105d tradycyjny, nazwijmy to. Ale jednocze\u015bnie mamy spor\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 z wielkich miast, kt\u00f3rej podej\u015bcie do \u017cycia jest diametralnie r\u00f3\u017cne od tego, jakie dominowa\u0142o w polskim spo\u0142ecze\u0144stwie jeszcze dwadzie\u015bcia czy trzydzie\u015bci lat temu. W Czechach nie ma a\u017c tak du\u017cej polaryzacji w tym temacie \u2013 mam wra\u017cenie \u2013 i brakuje troch\u0119 bod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3re by taki przyspieszony rozw\u00f3j wymusi\u0142y. Pisa\u0142am o tym ju\u017c kiedy\u015b na blogu w kontek\u015bcie dyskusji o tym, czy Czechy s\u0105 progresywne. Paradoksalnie, radykalny tradycjonalizm w Polsce okre\u015blonej grupy spo\u0142ecznej w pewien spos\u00f3b prowokuje przyspieszon\u0105 laicyzacj\u0119 i zmian\u0119 postaw grup spo\u0142ecznych, kt\u00f3re same z siebie pewnie by si\u0119 tak szybko nie zmienia\u0142y. W Czechach tego bod\u017aca nie ma, nie ma tu a\u017c du\u017cych i radykalnych grup religijnych. Wszystko idzie wi\u0119c spokojniej i pomalej, ale nie jest te\u017c tak, \u017ce Czechy to jaki\u015b skansen europejski i tutaj powoli kwestie r\u00f3wnouprawnienia przedostaj\u0105 si\u0119 do mainstreamu.<\/p>\n\n\n\n Najnowszym przyk\u0142adem jest sprawa podzi\u0119kowa\u0144 Darii Kashcheevej na rozdaniu Czeskich Lw\u00f3w, kt\u00f3rej w do\u015b\u0107 bezpardonowy spos\u00f3b re\u017cyser przerwa\u0142 do\u015b\u0107 istotn\u0105 z punktu widzenia kobiecego przemow\u0119. By\u0142o to symptomatyczne \u2013 nagrodzona rzeczywi\u015bcie przekroczy\u0142a dwukrotnie bodaj\u017ce czas antenowy, kt\u00f3ry mia\u0142a wyznaczony, nie by\u0142a jednak jedyna, kt\u00f3ra to zrobi\u0142a, natomiast by\u0142a jedyna, kt\u00f3rej w taki spos\u00f3b przerwano i to wtedy, kiedy opowiada\u0142a o tym, jak trudno kobietom w Czechach pogodzi\u0107 karier\u0119 z macierzy\u0144stwem. Reakcja re\u017cysera odbi\u0142a si\u0119 szerokim echem i by\u0142a komentowana z r\u00f3\u017cnych stron i przez r\u00f3\u017cne \u015brodowiska.<\/p>\n\n\n\n Moi drodzy, to by\u0142 fina\u0142owy odcinek pierwszego sezonu Czeskiego Radia. Je\u015bli dotrwali\u015bcie do ko\u0144ca, to bardzo si\u0119 ciesz\u0119, a je\u015bli nawet si\u0119 Wam podoba\u0142o i chcieliby\u015bcie to w jaki\u015b spos\u00f3b okaza\u0107, to serdecznie zach\u0119cam do podzielenia si\u0119 informacj\u0105 o istnieniu tego podcastu ze znajomymi. Podcast tworz\u0119 w ramach hobby, z pasji i ch\u0119ci dzielenia si\u0119 w\u0142asnymi spostrze\u017ceniami z szersz\u0105 publiczno\u015bci\u0105, to jest swojego rodzaju przed\u0142u\u017cenie bloga. Je\u015bli podoba Wam si\u0119 ta moja czechofilska tw\u00f3rczo\u015b\u0107, mo\u017cecie postawi\u0107 mi wirtualn\u0105 kaw\u0119 <\/a>i wspom\u00f3c op\u0142aci\u0107 techniczne aspekty tej\u017ce.<\/p>\n\n\n\n Czy b\u0119dzie sezon drugi? Najprawdopodobniej, ale wszystko zale\u017cy od tego, jak poniesie si\u0119 sezon pierwszy i jak go przyjmiecie. Je\u015bli si\u0119 Wam podoba\u0142o, dajcie zna\u0107, dobre s\u0142owo daje dobrego kopa motywacyjnego do dalszej pracy \u2013 a je\u015bli mam sp\u0119dza\u0107 kolejne wieczory przy kompie, czytaj\u0105c statystyki, artyku\u0142y i grzebi\u0105c w ksi\u0105\u017ckach, \u017ceby to potem przelewa\u0107 na podcastowe audycje, to tego zdecydowanie potrzebuj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Tymczasem serdecznie Was pozdrawiam z Brna i, oby, do us\u0142yszenia w sezonie 2!<\/p>\n\n\n\n M.<\/p>\n\n\n\n Podczas tworzenia tego odcinka posi\u0142kowa\u0142am si\u0119 wieloma \u017ar\u00f3d\u0142ami. Poni\u017cej znajdziecie kilka z nich \u2013 zach\u0119cam do zapoznania si\u0119 z nimi, je\u015bli interesuje Was ta tematyka:<\/p>\n\n\n\n Bardzo pomog\u0142y mi te\u017c udost\u0119pnione w Internecie prace dyplomowe z czeskich uniwersytet\u00f3w. Fakt, \u017ce s\u0105 one udost\u0119pnione spo\u0142ecze\u0144stwu to jest co\u015b cudownego i stanowi \u015bwietne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji, bo mo\u017cna tam od razu sprawdza\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a i dane wiadomo\u015bci doszukiwa\u0107 w innych miejscach:<\/p>\n\n\n\n Inne ciekawe artyku\u0142y w temacie:<\/p>\n\n\n\n To jest transkrypcja 6 odcinka podcastu. Je\u015bli chcesz pos\u0142ucha\u0107 inne odcinki, znajdziesz je\u00a0tutaj<\/a>. Je\u015bli podoba Ci si\u0119 moja tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i chcia\u0142(a)by\u015b j\u0105 wesprze\u0107, postaw mi wirtualn\u0105 kaw\u0119! Pomo\u017ce mi to op\u0142aci\u0107 techniczn\u0105 stron\u0119 bloga i podcastu:<\/p>\n\n\nMatka Czeszka<\/h2>\n\n\n\n
Brak reprezentacji<\/h2>\n\n\n\n
Fina\u0142 I sezonu Czeskiego Radia<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
![\"Wsparcie\"](\"https:\/\/czerwonawalizka.com\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/i-tworzenie-czeskich-tresci-1-1024x1024.png\")
<\/a><\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"